De afwikkeling van een nalatenschap kan ingewikkeld zijn. Er zijn schulden en bezittingen en wie krijgt dan wat? Belanghebbenden zoals erfgenamen, maar ook crediteuren kunnen dan de rechtbank vragen om een vereffenaar aan te stellen. Deze inventariseert het geheel, maakt bezittingen te gelde voor zover dat voor de betaling van schulden nodig is, voldoet die schulden zo veel mogelijk volgens de wettelijke rangorde en keert een eventueel restant aan de erfgenamen en eventuele andere rechthebbenden uit.

Tijdens die periode kunnen zich vele vragen voordoen. Onderstaand worden er enkele besproken.

Kan een schuld aan een overledene met een vordering op een overledene worden verrekend?

Uitgangspunt is dat verrekening kan plaatsvinden. Voorwaarde is wel dat de vordering en de schuld beide vóór het overlijden zijn ontstaan dan wel direct samenhangen met een handeling van vóór het overlijden. Of alles vindt juist na het overlijden plaats. Indien iemand koopt van de vereffenaar en dat wil verrekenen met zijn vordering op de overledene vanwege een geldlening tijdens het leven gaat verrekening niet op; de koopprijs moet aan de vereffenaar worden betaald en daarnaast heeft de koper dan nog een vordering die uit de nalatenschap moet worden betaald indien daartoe middelen blijken te zijn.

Vervallen beslagen die zijn gelegd op het vermogen van de overledene?

Eenmaal gelegde beslagen vervallen (anders dan in een faillissement) niet automatisch. De vereffenaar kan daar wel de rechter om verzoeken. Dat zal worden toegewezen als dat in het belang is van de vereffening. Tijdens de vereffening kunnen geen beslagen worden gelegd.

Is een aandeel in (een onderdeel van) een nalatenschap voor uitwinning/zekerheidstelling vatbaar?

Het gaat dan dus niet om een crediteur van de erflater maar om een crediteur van de erfgenaam. De erfgenaam kan zijn gehele aandeel vervreemden, daarop zekerheid geven en daarop kan ook beslag worden gelegd. Echter, een specifiek onderdeel uit dat aandeel (bijvoorbeeld het huis of auto) kan door crediteuren alleen worden uitgewonnen als de overige erfgenamen daarmee instemmen. Wel kan de erfgenaam op dat specifiek onderdeel een pand of hypotheek vestigen. Wil de betreffende crediteur dat pand- of hypotheekrecht dan vervolgens gaan uitwinnen, dan heeft die crediteur daarvoor weer de specifieke toestemming van de overige erfgenamen nodig.

Wat als de overledene was gehuwd in gemeenschap van goederen?

Veel personen zijn gehuwd in gemeenschap van goederen. Door het overlijden van een van hen is die huwelijksgoederengemeenschap ontbonden. Beide personen (de vereffenaar en de partner van de overledene) gaan dan over ieders aandeel in die ontbonden gemeenschap. Dat kan tot problemen leiden. De rechtbank heeft dan de mogelijkheid om op verzoek van die vereffenaar dan wel een crediteur een (al dan niet andere) vereffenaar over de huwelijksgoederen gemeenschap aan te stellen.

Is er een wettelijke rangorde van crediteuren?

Ja. Het uitgangspunt is dat alle crediteuren gelijk zijn. Maar in allerlei wettelijke bepalingen worden daar uitzonderingen op gemaakt doordat deze een voorrang krijgen (door pand/hypotheek of een preferentie). Die rangorde wordt essentieel als er te weinig is en dat is net als in een faillissement bij een vereffening van een nalatenschap geregeld het geval. Bij overlijden komt er nog een extra rangorde bij.  Een hele puzzel met als uitkomst dat vaak lang niet alle crediteuren iets/alles krijgen.

Wiens belangen behartigt een vereffenaar?

De vereffenaar behartigt primair de belangen van de crediteuren van de overledene. Dat kan tot belangtegenstellingen tussen de crediteuren onderling leiden. De vereffenaar dient dat te managen. Daarbij kan de crediteur de vereffenaar ook als ‘tegenpartij’ ervaren. Na voldoening van de crediteuren komen bij een eventueel overschot de erfgenamen aan bod. De erfgenamen vormen daarmee het 2e echelon. Zij zijn in de praktijk wel vaak de personen met wie de vereffenaar het meest frequent contact onderhoudt.

Hoe wordt de vereffenaar gecontroleerd?

De vereffenaar dient periodiek een verslag in te dienen bij de rechtbank over de voortgang en afwikkeling. Dit is een openbaar verslag. Belanghebbenden kunnen in verzet komen tegen voorgenomen acties. De vereffenaar is verplicht de rechtbank alle door haar gewenste inlichtingen te geven. De rechtbank kan de vereffenaar aanwijzingen geven. Indien de vereffenaar goederen te gelde wil maken dient hij zo veel mogelijk op voorhand te overleggen met erfgenamen. Als erfgenamen bezwaar uiten dient de vereffenaar hen voor te houden dat zij zich tot de rechtbank kunnen wenden. In ingewikkelde nalatenschappen wordt veelal een rechter-commissaris benoemd. De rechter-commissaris neemt als bijzondere rechter diverse taken van de rechtbank over maar krijgt er ook diverse bij. Behalve vele wettelijke bepalingen gelden er ook diverse richtlijnen.

Kan een vereffenaar persoonlijk aansprakelijk worden gesteld?

Uitgangspunt is dat de vereffenaar niet aansprakelijk is. Hij handelt namens de nalatenschap. De vereffenaar heeft daarbij veel vrijheid. Echter, als de vereffenaar niet heeft gehandeld zoals dat van een ervaren vereffenaar mag worden verwacht, wordt de vereffenaar persoonlijk aansprakelijk voor de schade.

Hoe wordt het loon van de vereffenaar bepaald?

De rechtbank stelt het loon vast. In beginsel wordt het loon van de vereffenaar achteraf bepaald maar als de vereffening lang duurt kan tussentijds daarop een voorschot worden bepaald bijvoorbeeld 1 keer per half jaar. De omvang van het loon vindt plaats op basis van het aantal bestede uren van de vereffenaar x een standaarduurtarief € 226) x ervaringsfactor (variërend tussen 0,8 en 1,6).

Kortom: Bij de vereffening komt vaak veel kijken. Dat is vaak de reden waarom erfgenamen die taak niet zelf uitvoeren nadat zij de erfenis beneficiair hebben aanvaard. De vereffenaar heeft speelruimte maar is duidelijk begrensd. De complexiteit en diverse belangen rechtvaardigt die balans en daarmee ook het bestaansrecht van de vereffenaar.

Frank Linders